برا ی سهولت در اقامه دعوا و رسیدن به مقصود و احقاق حق و ابطال باطل قبل از هر امری بایستی با صلاحیت و شایستگی مراجع قضایی و محاکم دادگستری را شناخت و بر اساس صلاحیت هر مرجع قضایی دعاوی مد نظر را در آن محل اقامه کرد لذا جهت آشنایی بیشتر با صلاحیت محاکم دادگستری تشکیلات قوه قضائیه را با هم بررسی وبعد از آن صلاحیت هر کدام را به صورت اختصار توضیح خواهیم داد .

1-  سازمان های قوه قضائیه : قوه قضائیه به عنوان یکی از قوای 3 گانه نظام جمهوری اسلامی ایران مستقل به وظایف خود عمل می نماید که دارای 2 نوع سازمان می باشند

الف : سازمان های پیوسته به قوه قضائیه : که شامل سازمان قضایی ، نیروهای مسلح و سازمان بازرسی می باشد که هر کدام از سازمان های مذکور بازوان توانمندی برای قوه قضائیه در جهت نظارت بر حسن اجرای قوانین در جامعه محسوب می شوند

ب : سازمان های وابسته به قوه قضائیه : سازمان اقدامات تامینی و تربیتی کل کشور ، سازمان پزشکی قانونی ، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور از ادارات وابسته به قوه قضائیه می باشد که هر کدام از این ادارات قوه قضائیه را در جهت احقاق حق و ابطال باطل به نحو شایسته ای کمک می نماید .

از دیگر تشکیلات قوه قضائیه محاکم دادگستری هستند که وظیفه خطیر احقاق حق و ابطال باطل را بر عهده دارند می باشند که خود بر اساس صلاحیت رسیدگی به پرونده تقسیم بندی می شوند .

نکته : محاکم دارای سلسله مراتبی هستند که به اصطلاح نوع و درجه دادگاه اطلاق می شوند که بدین صورت می باشد 1- محاکم بدوی 2- محاکم تجدیدنظر که بر اساس نوع جرائم ممکن است محاکم تجدیدنظر استان یا دیوان عالی کشور باشد .

 محاکم بدوی دادگستری به محاکم عمومی حقوقی و محاکم عمومی جزایی تقسیم که محاکم حقوقی به پرونده حقوقی و جرائم مدنی که بیشتر شامل نقض قرار داد و جبران خسارت های وارده می باشد.

پرونده های کیفری قبل از رسیدگی در محاکم جزایی در دادسرا که به عنوان نماینده مدعی العموم حافظ منافع جامعه است مطرح و توسط قضات این مرجع اعم از دادیاران و بازپرسان حسب نوع جرم که به هر کدام ارجاع می شود رسیدگی که بعد از اثبات ارتکاب جرم توسط متهم تقاضای کیفر برای شخص متهم را در کیفر خواست به محاکم را می نمایند .

در تعیین صلاحیت محاکم جزایی و حقوقی اصل بر صلاحیت عامه این محاکم است مگر آن که خود قانون گذار صراحتاٌ رسیدگی به جرائمی را در صلاحیت محاکم دیگر آورده باشد.

از دیگر تقسیم بندی های محاکم تقسیم دادگاهها به دادگاههای عمومی و اختصاصی است که بر    اساس اصل صلاحیت عامه دادگاههای عمومی رسیدگی به کلیه جرائم در صلاحیت این نوع ازدادگاهها است

و دادگاههای اختصاصی از قبیل دادگاههای نظامی ، دیوان عالی کشور ، دیوان عدالت اداری ، دادگاههای ویژه روحانیت  و دادگاه انقلاب که صلاحیت رسیدگی به هیچ جرمی را ندارند مگر جرایمی که قانون گذار و شارع مقدس صراحتاٌ رسیدگی به آن جرائم را در صلاحیت این نوع محاکم گذاشته باشد که در ذیل صلاحیت هر کدام را به صورت جداگانه و مجزا بررسی و خواهیم کرد :

1- دیوان عالی کشور :

 بر اساس اصل 161 دیوان عالی کشور به منظور نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاکم و ایجاد وحدت رویه قضایی و انجام مسئولیتهایی که طبق قانون به آن محول می شود بر اساس ضوابطی که رئیس قوه قضائیه تعیین می کند تشکیل می گردد

مهم ترین وظایف دیوان عالی کشور عبارتند از :

 1-نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاکم

2-   ایجاد وحدت رویه قضایی

3-   انجام مسئولیتهایی که این قانون به آن محول گردیده از جمله مرجع تجدیدنظر خواهی بعضی از جرائم مثل قتل و محاربه و ... می باشد

2-دیوان عدالت اداری :

به منظور رسیدگی به شکایت ، تظلمات و اعتراضات مردم نسبت به مامورین یا واحد ها یا آئین نامه های دولتی و احقاق حقوق آنها ،  دیوانی به نام دیوان عدالت اداری زیر نظر رئیس قوه قضائیه تاسیس می گردد .

3-دادگاههای نظامی: مستند به اصل 172 برای رسیدگی به جرائم مربوط به وظایف خاص نظامی یا انتظامی اعضاء ارتش ، ژاندارمری ، شهربانی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی محاکم نظامی مطابق قانون تشکیل می گردد ولی به جرائم عمومی آنان یا جرائمی که در مقام ضابط دادگستری مرتکب شوند در محاکم عمومی رسیدگی می شود

4-  دادگاه ویژه روحانیت : این دادگاهها از تشکیلات دادگستری نمی باشد زیر نظر مقام معظم رهبری به جرائم روحانیون رسیدگی می نماید که بر اساس ماده 2 آئین نامه دادسراها و دادگاههای ویژه روحانیت بدین شرح انجام وظیفه می نمایند

الف : اقدامات لازم جهت پیش گیری از وقوع تخلفات و جرائم در محدوده مسائل قضائی

ب: ارشاد در امر خلاف شاٌن

ج : رسیدگی به جرائم روحانیون و پرونده هایی که به نحو موثری با اهداف این دادسرا مرتبط است

5- دادگاه انقلاب : بر اساس ماده 5 قانون تشکیل دادگاههای عمومی و انقلاب مصوب 15 و 4 و 73 به تعداد مورد نیاز دادگاهای انقلاب در مرکز هر استان  و مناطقی که ضرورت تشکیل آن را رئیس قوه قضائیه تشخیص می دهد تحت نظارت و ریاست اداری حوزه قضایی تشکیل می گردد و به جرائم ذیل رسیدگی می نماید .

1- کلیه جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی و محاربه و افساد فی الارض

2- توهین به مقام بیان گذار جمهوری اسلامی ایران و مقام معظم رهبری

3- توطئه علیه جمهوری اسلامی ایران یا اقدام مسلحانه و ترور و تخریب موسسات به منظور مقابله با نظام

4- جاسوسی به نفع اجانب

5- کلیه جرائم مربوط به قاچاق مواد مخدر

6- دعاوی مربوط اصل 49 قانون اساسی